Köşe Yazıları'e dön

Bilişimle Engelleri Kaldırmak Mümkünmü ? (2)

Bu yazımda sizlere engellilere yönelik bilişim hizmetleri konusunda Türkiye`deki mevcut durum ve sorunlar hakkında bilgiler vermeye çalışacağım.

Öncelikle Türkiye`de ki engelli nüfusunun genel yapısına bakacak olursak, 2002 yılında Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yapılan Türkiye Özürlüler Araştırması sonucuna göre Türkiye`de engelli birey oranı yüzde 12.29 olarak tespit edilmiş olup, buna göre 8.5 milyon engelli vatandaşımız bulunmaktadır. Ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ile zihinsel özürlülerin oranı yüzde 2.58 iken (yaklaşık 1.8 milyon) süreğen hastalığı olanların oranı ise yüzde 9.70`dir (Yaklaşık 6.6 milyon).

Türkiye Özürlüler Araştırması Temel Göstergeleri incelendiğinde, Ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ve zihinsel özürlü nüfusun yüzde 36 sı okuma yazma bilmemektedir. Okuma yazma bilen nüfusun eğitim durumu ise  yüzde 12 si sadece okur-yazar, yüzde 64`ü ilkokul, yüzde 9`u ortaokul, yüzde 11`i lise ve sadece yüzde 4`ü ise yüksek öğretim mezunudur.

Ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ve zihinsel özürlü nüfusun işgücüne katılma oranı ise sadece yüzde 21.71 dir. Yüzde 78.29 luk kesim işgücüne dahil değildir.

Tüm bu istatistiklerden görülmektedir ki, engelli nüfusu toplam nüfusumuz içinde önemli bir yere sahiptir. Bu istatistiklerin eski oluşunun yanında etkilenen kesimin sadece engelli vatandaşlarımız değil aynı zamanda onların birinci dereceden yakınları olduğunu düşünürsek engellilere yönelik bilişim hizmetlerinin hitap ettiği kesimin ne derece önemli bir nüfus olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu engelli vatandaşlarımızın eğitim hayatına ve ekonomik hayata katılımı da oldukça düşük seviyededir.

İlk yazım da sizlere Türkiye tarafından imzalanan, toplam 50 maddeden oluşan ve taraf olan devletlere, engellilere karşı ayrımcılığı ortadan kaldırmak ve onların yaşam standartlarını yükseltmek gibi yükümlülükler getiren BM Engelli Hakları Sözleşmesi`nden bahsetmiştim. Şimdi de Türkiye`de bazı yasal düzenlemelerdeki engellilere yönelik bilişim hizmetleriyle ilgili maddelerden bahsetmeye çalışacağım.

Türkiye`deki engellilere yönelik yasal düzenlemelerden en önemlilerinden biri 5369 Sayılı `Evrensel Hizmet Kanunu`dur (Resmi Gazete 25/06/2005 Sayı 25856). Bu kanun ile kamu hizmeti niteliğini haiz, ancak işletmeciler tarafından karşılanmasında mali güçlük bulunan evrensel hizmetin sağlanması, yürütülmesi ve elektronik haberleşme sektörü ile bu Kanun kapsamında belirlenen diğer alanlarda evrensel hizmet yükümlülüğünün yerine getirilmesine ilişkin usul ve esasları belirlenmektedir. Kanunun 3. Madde`sinde ?Evrensel hizmetin sağlanmasında ve bu hususta yapılacak düzenlemelerde aşağıdaki ilkeler göz önüne alınır: c) ?Düşük gelirliler, özürlüler ve sosyal desteğe ihtiyacı olan grupların da evrensel hizmetten yararlanabilmesi için uygun fiyatlandırma ve teknoloji seçeneklerinin uygulanabilmesine yönelik tedbirler alınır.` ifadesine yer verilmiştir. Buradan anlaşılacağı üzere engelli vatandaşlarımıza evrensel hizmetler kapsamında pozitif ayrımcılığa gidilmiştir.

Diğer taraftan 7 Temmuz 2005 tarih ve 25868 sayılı Resmi gazetede yayınlanan ?Özürlüler ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun` ile kamu kurum ve kuruluşlarına önemli sorumluluklar getirilmiştir. Bu kanunun Geçici 2. Maddesi`nde ?Kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, mevcut tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel alt yapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren yedi yıl içinde özürlülerin erişebilirliğine uygun duruma getirilir.` ifadesi yer almaktadır. Hiç şüphesiz ki bu hizmetler içerisinde bilişim hizmetleri de önemli bir yere sahiptir.

Engellilere yönelik bilişim hizmetlerinde pozitif ayrımcılık sağlayan önemli bir yasal düzenleme de 5809 sayılı Haberleşme Kanunu`dur (Resmi Gazete 10/11/2008 Sayı 27050). Bu kanunun 4. Maddesinin k) bendinde ?Teknolojik yeniliklerin kullanılması da dahil olmak üzere özürlü, yaşlı ve sosyal açıdan korunmaya muhtaç diğer kesimlerin özel ihtiyaçlarının dikkate alınması.` ifadesine yer verilmiştir.

14/06/2010 tarihli (Resmi gazete 29/06/2010 Sayı: 27626) ?Bazı Hizmetlerin Evrensel Hizmet Kapsamına Alınmasına İlişkin Kararlar` başlıklı Bakanlar Kurulu Kararı`nda 1. Madde`de ? 5369 sayılı Evrensel Hizmetler Kanununun 5 inci maddesinde yer alan evrensel hizmetler kapsamına aşağıda yer alan hizmetlerin dahil edilmesi kararlaştırılmıştır. a) Kamu kurum ve kuruluşların basılı bilgi ve belgelerinin, kamu bilişim sistemlerinin ve e-Devlet hizmetlerinde kullanılabilmesini teminen elektronik ortama aktarılarak sayısallaştırılması. b) Teknolojik gelişmelerden yararlanmak suretiyle özürlü vatandaşların yaşam şartlarının kolaylaştırılması amacıyla haberleşme ihtiyaçlarının karşılanmasını teminen haberleşme ve benzeri cihaz alınması ve ihtiyaç sahibi kullanıcılara dağıtmak üzere ilgili kurum ve kuruluşa bedelsiz olarak belirlenen süre şart aranmadan devredilmesi.`

Ele almış olduğumuz önemli yasal düzenlemeler ve bunları takip eden diğer düzenlemeler sayesinde engellilere yönelik bilişim hizmetlerinin gelişmesi açısından önemli adımlar atılmıştır.

Tüm bu yasal düzenlemeler ışığında şüphesiz ki başta Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı olmak üzere devlet kurumlarımız, üniversitelerimiz, sivil toplum örgütleri ve özel sektörün bu alanda oldukça ciddi çalışmaları vardır ve bu çalışmalar artarak devam etmektedir.

Özellikle son yıllarda bir çok önemli proje hazırlanmış ve uygulanmaktadır. Ulusal düzeyde olması bakımından bu projelere Ulaştırma Bakanlığı tarafından yürütülen Gören Gözler projesini, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı himayesinde yürütülen Engelsiz Teknokamplar projesini, STK ve Özel Sektör işbirliğiyle yürütülen Gören Parmaklar projesini örnek verebiliriz. Buna benzer birçok proje engellilere yönelik bilişim hizmetlerinin iyileşmesi ya da engelli vatandaşlarımızın sosyo-ekonomik hayata kazandırılması için yürütülmektedir.

Ancak, tüm bu yasal düzenlemelere, tüm bu projelere rağmen hala engellilere yönelik bilişim hizmetleri konusunda istenen seviyeye ulaşılamamıştır. Önemli bazı sorunlar vardır. Bu sorunlardan bazılarını şu şekilde özetleyebiliriz:

    • Başta kamu kurumlarında olmak üzere web erişilebilirlik ve kullanılabilirlik sorunu hala devam etmektedir.
    • Engellilere yönelik bilişim teknolojileri yetersiz ya da pahalıdır.
    • Birkaç proje dışında uygulamalar daha çok bölgesel düzeyde kalmaktadır.
    • Engellilere yönelik tam ve sağlıklı bir ulusal veritabanı oluşturulamamıştır.
    • Gerek engelli vatandaşlarımıza yönelik gerekse bunların yakınları ve bakımını üstlenen kişilere yönelik uzaktan eğitim faaliyetleri yetersizdir.

Sonuç olarak, Türkiye`de engelli nüfus oldukça önemli bir yere sahiptir. Bu nüfusun sosyo-ekonomik hayata katılması açısından bilişim teknolojileri ve hizmetleri alanında gerek yasal düzenlemelerde gerekse uygulamalarda somut adımlar olmakla birlikte hala ciddi sorunlar bulunmaktadır.

Bir sonraki yazımda sizlere Türkiye`de engellilere yönelik bilişim hizmetlerinin iyileştirilmesi ve sorunların çözümü için bazı çözüm önerilerinde bulunacağım.

Engelsiz Bir dünya İçin Bilişimle Engelleri kaldırıyoruz…

Sevgiyle kalın.